Η «ανάπλαση της πλατείας Ελευθερίας» ήταν και παραμένει ένα από τα πρώτα έργα στην ατζέντα του δημάρχου Θεσσαλονίκης Γιάννη Μπουτάρη. Για την πολιτική της διοίκησής του (τουριστική, αστικής συνείδησης), η ιστορική πλατεία θεωρείται, το κομβικό σημείο που θα δέσει το νήμα της μνήμης με την αχνή πλέον πολυπολιτισμική ταυτότητα της «μαρτυρικής πόλης».
Η πλατεία που στη συλλογική μνήμη έχει ταυτιστεί με τον διωγμό 50.000 Εβραίων θα τονώσει το ήδη αυξανόμενο ενδιαφέρον Ισραηλινών και Εβραίων τουριστών για την «δεύτερη Ιερουσαλήμ». Σήμερα μόνο το μνημείο ολοκαυτώματος το υπενθυμίζει σε ένα χώρο που μόνο κατ’ ευφημισμόν ονομάζεται πλατεία. Η κατάληψή της από τα οχήματα του πάρκινγκ (μισθώνεται από τον δήμο σε ιδιώτη), οι αφετηρίες αστικών λεωφορείων επί των οδών Μητροπόλεως και Βενιζέλου, η συνεχής ροή οχημάτων, πλανόδιοι πωλητές φρούτων, ρυπαρά πεζοδρόμια αδικούν μια πλατεία που κάποτε σηματοδοτούσε τον ευρωπαϊκό της προσανατολισμό με αρχιτεκτονικά πρότυπα και τρόπους διαβίωσης στο πιο νευραλγικό σημείο της αστικής ζωής.
Οι συμβολισμοί της πλατείας, αποτέλεσαν πρόκληση για κάθε αρχιτέκτονα να σχεδιάσει πάνω στο φορτισμένο σώμα της το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της. Γι’ αυτό δεν εξέπληξε το αυξημένο ενδιαφέρον στον διαγωνισμό που προκήρυξε ο δήμος κάνοντας το πρώτο βήμα για την υλοποίηση του πολυπόθητου έργου προϋπολογισμού 7-8 εκατ. ευρώ που η δημοπράτησή του, σύμφωνα με τον αντιδήμαρχο αστικού περιβάλλοντος Ανδρέα Κουράκη, τοποθετείται αρχές του ’14. 131 συμμετοχές, αριθμός-ρεκόρ σε διαγωνισμό, εξέτασε η επιτροπή με επικεφαλής τον καθηγητή Δημήτρη Φατούρο για να καταλήξει σε τρία βραβεία και τρεις εξαγορές.
Ποικίλες ήταν οι προτάσεις, πολλές με ισχυρό εννοιολογικό υπόβαθρο, λίγες ωστόσο ανταποκρίθηκαν στους όρους του διαγωνισμού για ανασχεδιασμό χωρίς ακραίες παρεμβάσεις, αλλά με λιτές χαράξεις που θα γεφυρώσουν θάλασσα και λιμάνι με τον παλαιό εμπορικό της πυρήνα, τα Λαδάδικα και τον Φραγκομαχαλά. Πώς όμως σχεδίασαν οι βραβευμένοι αρχιτέκτονες τη μικρή πλατεία που δημιουργήθηκε το 1870 μετά την κατεδάφιση του τείχους και την διάνοιξη της οδού Σαμπρή (Βενιζέλου) έκτασης 7 στρεμμάτων (συνολικής από τις προσόψεις των κτιρίων 11,4 στρεμμάτων); Πώς τονίζουν τη χωρική υπόσταση της μνήμης (κίνημα Νεότουρκων 1908 από το οποίο πήρε το όνομά της, συγκέντρωση Εβραίων το «Μαύρο Σάββατο» του ’42 πριν από τον διωγμό και τον αφανισμό) προσδίδοντας ταυτόχρονα τη δυναμική της κύριας εισόδου του ιστορικού κέντρου της πόλης από τη θάλασσα;
Ενα ηλιακό ρολόι - μια δημόσια υπαίθρια οθόνη, η ανάδειξη του θαμμένου βυζαντινού τείχους, επιδαπέδια φωτιστικά και πράσινο είναι τα χαρακτηριστικά της μελέτης που ενέκρινε η επιτροπή ως την καλύτερη. Οι αρχιτέκτονες μηχανικοί Θεμιστοκλής Χατζηγιαννόπουλος και Κωνσταντίνος Χαραλαμπίδης (Εδ. Κάστρο, Π. Τζώνος, Ιω. Μέγας σύμβουλοι, Δ. Μακρής, Π. Κούλαλη, Αν. Πετρόπουλος συνεργάτες) διατηρούν τον ενιαίο χαρακτήρα της και τη μετατρέπουν σε «πράσινο» πάρκο με φυλλοβόλα και αειθαλή δένδρα, γκαζόν και αγριολούλουδα. Τα γεγονότα που τη σημάδεψαν επισημαίνονται μέσω μιας τετράπλευρης στήλης, ύψους 20 μέτρων. Η κορυφή του θα λειτουργεί ως «επιλεκτικό ηλιακό ρολόι» επιτρέποντας στις ακτίνες του ηλίου να στοχεύουν αποκλειστικά και με απόλυτη ακρίβεια (μέρας και ώρας) σημεία-μνημεία των ιστορικών γεγονότων- (κίνημα Νεότουρκων, πυρκαγιά 1917, μνημείο ολοκαυτώματος) στο δάπεδο της πλατείας.
«Η εγκατάσταση είναι μια δημόσια υπαίθρια οθόνη - ένα εργαλείο επισήμανσης της ιστορίας σε χρόνο παρελθόντα, παρόντα και μέλλοντα». Οι τέσσερις πλευρές της στήλης (1,5 μέτρου η κάθε μία) ως πίνακες ανακοινώσεων θα παρέχουν διαρκώς πληροφορίες ιστορικές της πόλης, αλλά και τρέχουσες από την τοπική και την παγκόσμια ειδησεογραφία. Ενδοδαπέδια φωτιστικά σώματα τύπου «walk over» θα ακολουθούν με ακρίβεια τις αρχικές χαράξεις των δρόμων και των κτιρίων.
Με την αλλαγή του δαπέδου η πλατεία αναζητεί τη σχέση της με τη θάλασσα. Ιδιο υλικό (κυβόλιθοι) απλώνεται από τη Μητροπόλεως ώς τη θάλασσα και στους περιμετρικούς δρόμους αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο πεζοδρόμησης.
Ως πολιτική πλατεία, τόπο μνήμης την αντιμετώπισε η ομάδα που πήρε το δεύτερο βραβείο (Αν. Αναστασοπούλου, Βασ. Γκικαπέππας, Δ. Παρασκευά, Χαρ. Παπαϊωάννου, Εμ. Κοκκινάκης).
Τέσσερις αστικές «πράξεις» συγκροτούν το νοηματικό περιεχόμενο της πρότασης: τείχος μνήμης, υδάτινη σχισμή, αστικός κήπος, ανασκαφή. Ο μνημειακός χαρακτήρας ενσωματώθηκε στην πλατεία με ένα Τείχος- Αρχείο που φέρει εγχάρακτα τα ονόματα-μαρτύρων.
Διαβρέχεται με διαρκή ή διακοπτόμμενη ροή νερού ως σύμβολο εξαγνισμού και καθαρμού, συστατικό στοιχείο τριών θρησκειών (Χριστιανισμού-Ισλάμ-Ιουδαϊσμού) και μεταφορικό: νερό-δάκρυ, νερό-καθαρτήριο, νερό που μετουσιώνεται σε αγίασμα…
ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ
